Nghệ sĩ ca hát ngày xưa luôn phải chịu số phận hết sức cay nghiệt. Không được xếp loại trong “tứ dân” (sĩ, nông, công, thương) nên họ bị gọi là “xướng ca vô loại” (ca hát không thể xếp loại), không có chỗ đứng trong xã hội. “Đào hát”, “kép hát” là những tên gọi không mấy thiện cảm cho mãi tới ngày nay. Bài “Vịnh hát bội” của Tú Quỳ cho thấy cái nhìn miệt thị này: “Mượn màu son phấn ông kia nọ/ Cởi lốt cân đai chú điếm đàng”.
Có thể hiểu nguyên nhân của sự coi khinh này là vì nghệ sĩ ca hát luôn phải đóng hết vai này đến vai khác nên quan niệm Nho giáo phong kiến cho là không chính danh. Mà đã không chính danh thì không được coi trọng. Mãi cho tới ngày nay trong tiếng Việt vẫn còn danh từ “vai tuồng”, hàm ý mỉa mai sự không chính danh này.
Tuy nhiên, điều đáng nói là trong cái nhìn cay nghiệt đó, người nghệ sĩ đã biết vươn lên. Cũng thật dễ hiểu vì thời đó nghệ thuật ca hát luôn phải đối diện với phê bình rất khắt khe. Trong mỗi vở diễn, dưới sân khấu luôn có người cầm chầu mặc áo dài khăn đóng nghiêm trang để công khai phê bình. Đó là người lớn tuổi, được chọn lựa kỹ lưỡng, không chỉ sành về nghệ thuật ca diễn mà cả về tuồng tích nên có thể dùng trống chầu để công khai tán thưởng hay quở phạt từng câu ca, cử chỉ, nét mặt của mỗi nghệ sĩ.
Ngày nay, những nghệ sĩ ca hát nổi tiếng đã vượt khỏi vai trò của họ để trở thành đối tượng ngưỡng mộ của không chỉ lớp trẻ mà cả quần chúng rộng lớn, thành người định hướng không chỉ về nghệ thuật mà thậm chí cả về thẩm mỹ, lối sống và rộng hơn là văn hóa, bất chấp họ có đủ tầm hay không. Các đơn vị đã nắm bắt được xu hướng này để mời ca sĩ, nghệ sĩ, diễn viên, người mẫu nổi tiếng tham gia nhiều chương trình quảng cáo, trong đó có không ít quảng cáo kiểu mới nhân danh hoạt động “quan hệ công chúng”.
Một nhà nghiên cứu văn hóa từng than phiền rằng lớp trẻ bây giờ hâm mộ ca sĩ, diễn viên, người mẫu chứ ít quan tâm tới các nhà tư tưởng, nhà khoa học. Điều đáng buồn là có một số ca sĩ bây giờ cạnh tranh nhau không phải bằng ca diễn mà bằng lực lượng người hâm mộ, dẫn tới việc thuê mướn thanh thiếu niên đóng vai người hâm mộ để kêu gào tán thưởng mỗi khi ca sĩ ấy bước ra sân khấu. Một số ca sĩ còn trơ trẽn nhắc nhở lực lượng hâm mộ của mình và khán giả vỗ tay tán thưởng mỗi khi hát xong: “Vỗ tay lên nào các bạn ơi!”.
Bên cạnh những ca sĩ, nghệ sĩ chân chính cống hiến hết mình cho nghệ thuật lại có một số dường như cảm thấy bất lực trước nghệ thuật và cuộc cạnh tranh gay go với đồng nghiệp nên đã quyết định sử dụng đến… vũ khí tự có bằng cách ăn mặc hở hang, khêu gợi để thu hút sự chú ý của công chúng. Thậm chí, có người trong số họ còn thi nhau chụp cả ảnh khỏa thân và phim sex tung lên mạng nhằm tạo xì-căng-đan để được… nổi tiếng! Những chiêu lăng-xê thế này khiến cho người đời thêm suy ngẫm về nghề xướng ca thời trước và bây giờ.
Lê Công Lý